Vilom Shabd- विलोम शब्द क्या है ?1000+ से भी ज़्यादा हिंदी में – Hindi Grammar

विलोम शब्द (Vilom Shabd) ऐसे शब्द होते हैं जिनका अर्थ किसी दूसरे शब्द के बिल्कुल विपरीत होता है। सरल भाषा में कहा जाए तो किसी शब्द के उल्टे अर्थ वाले शब्द को विलोम शब्द या विपरीतार्थक शब्द कहा जाता है। उदाहरण के लिए — अच्छा–बुरा, सुख–दुख, आगे–पीछे, काला–सफेद आदि।

इस लेख में आपको विलोम शब्दों से जुड़ी सम्पूर्ण जानकारी प्राप्त होगी। यहाँ हम जानेंगे कि विलोम शब्द किसे कहते हैं, विलोम शब्द बनाने की प्रमुख विधियाँ कौन-कौन सी हैं, तथा विभिन्न श्रेणियों में 1000+ से अधिक विलोम शब्दों की विस्तृत सूची भी देखेंगे।

यह सूची मुख्य रूप से चार भागों में विभाजित की गई है —

  1. पहले भाग में आपको दैनिक जीवन में प्रयोग होने वाले लगभग 200 सामान्य विलोम शब्द मिलेंगे।
  2. दूसरे भाग में शिक्षा, विद्यालय, साहित्य और अध्ययन से संबंधित लगभग 250 विपरीतार्थक शब्द दिए जाएँगे।
  3. तीसरे भाग में प्रतियोगी परीक्षाओं और उन्नत हिंदी व्याकरण के लिए लगभग 300 महत्वपूर्ण विलोम शब्द शामिल होंगे।
  4. अंतिम भाग में संस्कृतनिष्ठ, उच्च स्तरीय तथा Competitive Exams में पूछे जाने वाले लगभग 350 कठिन विलोम शब्दों की सूची प्रदान की जाएगी।

यदि आप हिंदी व्याकरण को मजबूत करना चाहते हैं, स्कूल परीक्षाओं की तैयारी कर रहे हैं, या किसी प्रतियोगी परीक्षा की तैयारी कर रहे हैं, तो यह लेख आपके लिए अत्यंत उपयोगी साबित होगा।

Vilom Shabd

विलोम शब्द- Vilom Shabd

विलोम शब्द ऐसे शब्दों को कहते हैं जिनका अर्थ एक-दूसरे के विपरीत (उल्टा) होता है। यानी एक शब्द जो अर्थ बताता है, विलोम शब्द उसका पूरा उल्टा अर्थ बताता है।

Vilom Shabd in Hindi | विलोम शब्द हिंदी में

विलोम शब्द (Vilom Shabd) को अंग्रेज़ी में Antonyms या Opposite Words कहा जाता है। ऐसे शब्द जिनका अर्थ एक-दूसरे के विपरीत हो, उन्हें विलोम शब्द कहा जाता है। हिंदी व्याकरण में विलोम शब्दों का विशेष महत्व होता है क्योंकि ये भाषा को अधिक प्रभावशाली और स्पष्ट बनाते हैं।

विलोम शब्दों को हिंदी में विभिन्न नामों से जाना जाता है, जैसे — विपरीतार्थक शब्द, प्रतिकूलार्थक शब्द, प्रतिलोम शब्द, विरोधी शब्द आदि। कुछ स्थानों पर इन्हें प्रतिवाची शब्द के रूप में भी प्रयोग किया जाता है।
उदाहरण के लिए — दिन–रात, लाभ–हानि, सत्य–असत्य, नया–पुराना आदि।

विलोम शब्द निर्माण की प्रमुख विधियाँ

हिंदी व्याकरण में विलोम शब्दों (Vilom Shabd ) का निर्माण विभिन्न तरीकों से किया जाता है। शब्दों के अर्थ, रूप और प्रयोग के आधार पर इनके कई प्रकार एवं निर्माण विधियाँ होती हैं। नीचे विलोम शब्द बनाने की प्रमुख विधियाँ दी गई हैं —

  • उपसर्ग जोड़कर विलोम शब्द बनाना
    किसी शब्द के आगे उपयुक्त उपसर्ग लगाकर उसका विपरीत अर्थ तैयार किया जाता है।
    उदाहरण — ज्ञात → अज्ञात, संभव → असंभव।
  • विशेषण परिवर्तन द्वारा विलोम शब्द निर्माण
    विशेषण शब्दों को बदलकर उनके विपरीत अर्थ वाले शब्द बनाए जाते हैं।
    उदाहरण — बड़ा → छोटा, सुंदर → कुरूप।
  • वाक्य प्रसंग के अनुसार विलोम शब्द
    कई बार शब्द का विलोम उसके प्रयोग और संदर्भ के आधार पर निर्धारित होता है।
    उदाहरण — हार–जीत, लाभ–हानि।
  • धातु एवं रूप परिवर्तन से विलोम शब्द बनना
    शब्दों के मूल रूप या धातु में परिवर्तन करके विपरीतार्थक शब्द बनाए जाते हैं।
    उदाहरण — आगमन → प्रस्थान, प्रवेश → निकास।
  • संस्कृत, तत्सम एवं तद्भव शब्दों से निर्माण
    संस्कृत तथा तत्सम–तद्भव शब्दों के आधार पर भी प्रतिकूलार्थक शब्द बनाए जाते हैं।
    उदाहरण — सत्य → असत्य, धर्म → अधर्म।
  • अर्थगत विरोध (Semantic Opposition) द्वारा विलोम शब्द
    जिन शब्दों के अर्थ स्वाभाविक रूप से एक-दूसरे के विपरीत हों, वे अर्थगत विरोध के आधार पर विलोम कहलाते हैं।
    उदाहरण — दिन → रात, सुख → दुख।

उपसर्ग लगाकर विलोम शब्द (Vilom Shabd) का निर्माण

किसी शब्द के पहले उपसर्ग जोड़कर उसका अर्थ विपरीत कर दिया जाता है।

शब्दउपसर्गविलोम शब्द
विश्वासीअ +अविश्वासी
न्यायअ +अन्याय
सरलकु +कुसरल
संभवअ +असंभव
धार्मिकअ +अधार्मिक

विशेषण बदलने से Vilom Shabd बनना

दो शब्द अर्थ की दृष्टि से स्वाभाविक रूप से विपरीत होते हैं।

शब्दविलोम
अच्छाबुरा
ऊँचानीचा
कालासफेद
मोटापतला
मीठाकड़वा

वाक्यप्रसंग के अनुसार Vilom Shabd

वाक्य के संदर्भ के अनुसार Vilom Shabd बदल जाता है।

शब्दसंदर्भविलोम
प्रवेशस्कूलनिष्कासन / प्रस्थान
उत्तरदिशादक्षिण
पुरानावस्तुनया
आगेदिशापीछे

धातुओं व रूप परिवर्तन द्वारा Vilom Shabd बनना

शब्द रूप बदलने पर विलोम बनता है।

शब्दविलोम
चलरुक
हाँनहीं
बोलचुप

संस्कृत और तद्भव/तत्सम रूपों से प्रतिकूलार्थक शब्द का निर्माण  |

कभी-कभी Vilom Shabd रूप संस्कृत / हिंदी शब्दों के अंतर से बनता है।

शब्दविलोम
जीवितमृत
मानवअमानव
ज्ञानअज्ञान

अर्थगत विरोध द्वारा (Semantic Opposition) विपरीतार्थक शब्द बनना

दो शब्द स्वभाविक रूप से अर्थ में विरोधी हों।

शब्दविलोम
दिनरात
जीवनमृत्यु
जीतहार

विलोम शब्द (Vilom Shabd) के उदहारण – 1000 से भी ज़्यादा

निचे मैंने चार भागों में Vilom Shabd के कुछ उदाहरण दिए है जो Class 1th से लेकर 12th तक के students के लिए बहुत उपयोगी है | एवं परीक्षा के नजरिए से बहुत फायदेमंद साबित होंगे Teachers एवं students दोनों के लिए |

विलोम शब्द सूची-Vilom Shabd List (200 Opposite Words)

Numberशब्दविलोम शब्द
1अच्छाबुरा
2सहीगलत
3सस्तामहँगा
4साफ़गंदा
5मीठाकड़वा
6बड़ाछोटा
7गर्मठंडा
8नयापुराना
9जल्दीदेर
10खुशदुखी
11पासदूर
12आगेपीछे
13ऊपरनीचे
14आसानमुश्किल
15मोटापतला
16सूखागीला
17सकलशुद्ध
18शांतअशांत
19तेजधीमा
20कमज़्यादा
21खालीभरा
22सुंदरकुरूप
23चालूबंद
24सहीगलत
25सफलअसफल
26शांतिसंघर्ष
27दिनरात
28सुबहशाम
29घरबाहर
30आनाजाना
31देनालेना
32हाँनहीं
33जीवितमृत
34जीतहार
35लाभहानि
36ऊँचानीचा
37मजबूतकमजोर
38सुरक्षितअसुरक्षित
39यादभूल
40खुलाबंद
41प्यारनफ़रत
42भीड़सूनापन
43जन्ममृत्यु
44हल्काभारी
45ठोसतरल
46स्वर्गनरक
47खड़ाबैठा
48भरनाखाली करना
49आदरअपमान
50सत्यअसत्य
51रुचिअरुचि
52सामान्यअसामान्य
53अँधेराउजाला
54सफलअसफल
55प्रकाशअंधकार
56अच्छाबुरा
57फायदानुकसान
58एंट्रीएग्जिट
59ऊपरनीचे
60दाएँबाएँ
61साफ़गंदा
62कड़ानरम
63पक्काकच्चा
64चालूबंद
65अनाजभूखा
66इंसानजानवर
67हमेशाकभी नहीं
68आगेपीछे
69खुदपराया
70खुदाईभराई
71दूरपास
72खुददूसरों
73शामिलअलग
74सामान्यखास
75अमीरगरीब
76जागनासोना
77दुखसुख
78छोटाबड़ा
79ऊँचाईनीचाई
80देनालेना
81राजारंक
82धरतीआकाश
83ठंडगरमी
84गुस्साशांत
85मित्रशत्रु
86अपनापराया
87साधारणअसाधारण
88प्रसन्नअप्रसन्न
89भविष्यअतीत
90अंदरबाहर
91ऊपरनीचे
92जन्ममृत्यु
93साफ़गंदा
94आरम्भसमाप्त
95जीतपराजय
96स्वीकारअस्वीकार
97सुंदरबदसूरत
98शांतउग्र
99ईमानदारबेईमान
100सुखीदुखी
101परिचितअपरिचित
102नयापुराना
103हिम्मतडर
104जल्दीधीरे
105पापपुण्य
106सेहतबीमारी
107देवताराक्षस
108दिमाग़दिल
109सचझूठ
110सुबहरात
111निर्मलमलिन
112ताज़ाबासी
113सामान्यविशेष
114बोलनाचुप रहना
115आगेपीछे
116पक्काकच्चा
117दानसंग्रह
118रोशनीअँधेरा
119लड़कालड़की
120कठिनसरल
121परिचयअपरिचय
122शरीरआत्मा
123शत्रुमित्र
124मालिकनौकर
125शहरगाँव
126छात्रशिक्षक
127जीतनाहारना
128चतुरमूर्ख
129डरसाहस
130लाभक्षति
131विनम्रघमंडी
132प्यारघृणा
133जरूरतफ़ालतू
134खालीव्यस्त
135आजकल
136पहलेबाद
137शांतियुद्ध
138बंदखुला
139मेहमानमेजबान
140अपनीपराई
141दुनियापरलोक
142सुंदरअसुंदर
143शुरुआतअंत
144बाहरभीतर
145बड़ाछोटा
146सफलविफल
147अमृतविष
148गर्मीसर्दी
149आज्ञाअवज्ञा
150ज्ञानअज्ञान
151आकर्षकअनाकर्षक
152संयमअसंयम
153योग्यअयोग्य
154भरोसाशक
155परिश्रमआलस्य
156मेहनतआराम
157मजबूतकमजोर
158सभ्यअसभ्य
159आगेपिछड़ा
160फायदाघाटा
161करीबदूर
162सच्चाझूठा
163नम्रअभिमानी
164भरोसेमंदअविश्वसनीय
165जल्दीविलंब
166दानलोभ
167बचपनबुढ़ापा
168जवानबूढ़ा
169नयाविरल
170मेलजुदाई
171साथीदुश्मन
172उपलब्धअनुपलब्ध
173चालूबंद
174रोनाहँसना
175कठिनाईसुविधा
176जीवनमृत्यु
177सम्मानअपमान
178जड़चेतन
179सस्तामहँगा
180ऊँचानीचा
181जीतहार
182बदलनास्थिर
183लाभकारीहानिकारक
184धनीनिर्धन
185पढ़ाईखेल
186शक्तिदुर्बलता
187नफरतप्रेम
188गंभीरहल्का
189जन्ममृत्यु
190मजबूतकमजोर
191ताज़ाबासी
192सुरक्षितअसुरक्षित
193बसनाउजड़ना
194सहमतअसहमत
195रोशनीअंधेरा
196लाभहानि
197जीवनमरण
198दयाक्रूरता
199धर्मअधर्म
200विनम्रघमंडी

Part 2 — Education / School / Learning / Literature Section (250 Vilom Shabd List)

Numberशब्दविलोम शब्द
1शिक्षकछात्र
2गुरुशिष्य
3शिक्षाअशिक्षा
4विद्याअविद्या
5ज्ञानअज्ञान
6अध्ययनअनध्ययन
7मेहनतआलस
8परीक्षापरिणाम
9सफलताअसफलता
10उत्तीर्णअनुत्तीर्ण
11योग्यअयोग्य
12स्वीकृतिअस्वीकृति
13प्रमाणअप्रमान
14आदर्शअनादर्श
15विधिअविधि
16नियमअराजकता
17अनुशासनअव्यवस्था
18सभ्यअसभ्य
19संस्कृतअपभ्रंश
20आशीर्वादशाप
21तथ्यमिथ्या
22प्रमाणिकअप्रामाणिक
23प्रतियोगिताहार
24प्रेरणानिराशा
25चर्चाउपेक्षा
26सिद्धांतविरोधाभास
27विचारअविचार
28उदाहरणअपवाद
29प्रयोगपरंपरा
30प्रयोगशालाकक्षा
31छात्रावासनिवास
32विद्यालयघर
33अभ्यासअवकाश
34लिखनामिटाना
35बोलनाचुप रहना
36सीखनाभूलना
37बतानाछिपाना
38सुधारबिगाड़
39प्रश्नउत्तर
40शुरूसमाप्त
41प्रारंभअंत
42जमाखर्च
43निबंधकहानी
44कवितागद्य
45व्याख्यासंक्षेप
46प्रतिभादुर्बलता
47तेजस्वीमंद
48सृजनविनाश
49प्रमाणितअप्रमारित
50बुद्धिमानमूर्ख
51उच्चनिम्न
52सूक्ष्मस्थूल
53प्रमुखगौण
54उत्तमनिकृष्ट
55महानसाधारण
56श्रेष्ठकनिष्ठ
57महत्त्वपूर्णमहत्वहीन
58उत्साहनिरुत्साह
59तत्परउदासीन
60परिश्रमआराम
61तर्ककुतर्क
62ग्रहणत्याग
63संदेहभरोसा
64सत्यअसत्य
65अनुभवअनभिज्ञता
66चिंतनअचिंतन
67कल्पनावास्तविकता
68सटीकत्रुटिपूर्ण
69विवरणसारांश
70वर्णनसंक्षेप
71लक्ष्यपराजय
72परिणामकारण
73विस्तारसंकुचन
74संग्रहबिखराव
75पाठ्यक्रमअवकाश
76ज्ञानवानअज्ञ
77प्रशंसानिंदा
78सम्मानअपमान
79व्यवहारकुप्रयोग
80संस्कृतिअसंस्कृति
81साहित्यअसाहित्य
82संकलनविखंडन
83बलदुर्बलता
84संगतिदुरसंगति
85श्रवणमौन
86वक्ताश्रोता
87अध्यापकविद्यार्थी
88गंभीरहल्का
89ध्यानउदासीनता
90चरित्रचरित्रहीनता
91प्रकृतिविकृति
92धैर्यअधैर्य
93अध्यायउपसंहार
94निर्देशविरोध
95वाक्यवाक्य-विच्छेद
96शब्दअशब्द
97स्वरव्यंजन
98अर्थनिरर्थक
99सरलजटिल
100गद्यपद्य
101प्रश्नशंका
102समयविलंब
103तीव्रतामंदता
104विषयअविषय
105बुद्धिअबुद्धि
106पूर्णअपूर्ण
107ईमानदारीबेईमानी
108संवादएकालाप
109राजनीतिप्रशासन
110गणितसाहित्य
111मूल्यांकनउपेक्षा
112अनुकरणअननुकरण
113इतिहासभविष्य
114नीतिदुष्निति
115शुद्धअशुद्ध
116गुणवत्तानिकृष्टता
117विश्लेषणअनुमान
118सेवाअस्वयंसेवा
119संग्रहअपव्यय
120क्रियाअकर्म
121महाविद्यालयस्कूल
122अधिकारीअनधिकारी
123प्राचीननवीन
124संयुक्तपृथक
125दृश्यअदृश्य
126शोधअसत्य
127सुलेखकुलेख
128स्पष्टअस्पष्ट
129नेतृत्वअनुयायी
130वाचनलेखन
131संस्कारअसंस्कार
132पुष्टिअपुष्टि
133जाँचअनजाँच
134अभिव्यक्तिनिराभिव्यक्ति
135निष्कर्षअनिश्चितता
136उद्देश्यनिरुद्देश्य
137विश्लेषणात्मकभावात्मक
138विद्यालयनिरक्षरता
139गतिविधिनिष्क्रियता
140प्रेरकनिरुत्साहजनक
141रचनात्मकविध्वंसक
142सुधारात्मकदोषात्मक
143बड़ाछोटा
144सहीगलत
145अच्छाबुरा
146जीतहार
147पासदूर
148बाहरअंदर
149खुलाबंद
150जन्ममृत्यु
151अमीरगरीब
152निर्माणविध्वंस
153विश्वासअविश्वास
154लाभहानि
155रोशनीअंधेरा
156आज्ञाअवज्ञा
157देवताराक्षस
158आगेपीछे
159खुशदुखी
160गर्मीसर्दी
161नफरतप्रेम
162विनम्रघमंडी
163सच्चाझूठा
164खुलापनसंकुचन
165कपटईमान
166बंधनस्वतंत्रता
167दंडपुरस्कार
168तेजधीमा
169रोनाहँसना
170न्यायअन्याय
171उम्मीदनिराशा
172सावधानलापरवाह
173निकटदूर
174कोमलकठोर
175इंसानपशु
176पराजयविजय
177उजालाअँधेरा
178भलाबुरा
179जागनासोना
180आरंभसमापन
181सुरक्षितअसुरक्षित
182शुद्धताअशुद्धता
183भयानकसुखद
184सुंदरताकुरूपता
185रोचकउबाऊ
186विनम्रताघमंड
187वैश्विकस्थानीय
188ऊर्जावाननिष्क्रिय
189सरलताजटिलता
190तेजतर्रारसुस्त
191समृद्धिगरीबी
192प्रतिस्पर्धासहयोग
193शांतियुद्ध
194आशानिराशा
195सत्यताअसत्यता
196उदारताकृपणता
197बचावआक्रमण
198जीवनमृत्यु
199पवित्रअपवित्र
200उत्तेजितशांत
201आत्मसम्मानआत्महीनता
202उद्देश्यपूर्णनिरर्थक
203निरंतरविराम
204रूपविकृति
205प्रगतिअवनति
206लोकप्रियअलोकप्रिय
207स्थायीअस्थायी
208गौरवशर्म
209व्यवस्थितअव्यवस्थित
210विश्वसनीयअविश्वसनीय
211विशालसूक्ष्म
212कर्मठआलसी
213अनुभवीअननुभवी
214संयमीअसंयमी
215परिपक्वअपरिपक्व
216विनम्रकठोर
217सस्तामहँगा
218आरंभिकअंतिम
219वीरकायर
220स्वच्छअस्वच्छ
221ईशनिश्
222अज्ञातज्ञात
223निश्चितअनिश्चित
224सीमितअसीमित
225सुंदरभद्दा
226शूरवीरकायर
227उपस्थितअनुपस्थित
228स्थिरअस्थिर
229गहराईउथलापन
230सक्षमअक्षम
231अकेलासमूह
232आभारीकृतघ्न
233परिपूर्णअपूर्ण
234स्वाभाविकअस्वाभाविक
235आधुनिकपारंपरिक
236मजबूतदुर्बल
237नम्रताकठोरता
238प्रयासत्याग
239लाभकारीहानिकारक
240पवित्रअपवित्र
241धनीनिर्धन
242विनयघमंड
243सदाचारदुराचार
244अस्तित्वविनाश
245आनंददुख
246संकल्पअसंकल्प
247स्वस्थअस्वस्थ
248निश्चितताअनिश्चितता
249उत्तेजनाशांति
250स्वाधीनतापराधीनता

Part 3 — Hindi Literature / Grammar / Advanced / Competitive Exam विलोम शब्द सूची (300 Vilom Shabd )

Numberशब्दविलोम शब्द
1स्वीकारअस्वीकार
2उपस्थितअनुपस्थित
3अनुकूलप्रतिकूल
4स्वाभाविकअप्राकृतिक
5रुचिकरअरुचिकर
6प्रमाणिकअप्रमाणिक
7समर्थअसमर्थ
8प्रेरकनिरुत्साहक
9एकताविभाजन
10भव्यसाधारण
11अखंडखंडित
12निर्मममर्मस्पर्शी
13निर्दयीदयालु
14निर्दोषदोषी
15संयमअसंयम
16सहायकबाधक
17वास्तविककाल्पनिक
18विनम्रअभिमानी
19सभ्यअसभ्य
20श्रेष्ठनिकृष्ट
21प्रकाशमानअंधकारमय
22सौंदर्यकुरूपता
23अभावप्रभाव
24तृप्तिअतृप्ति
25पवित्रअपवित्र
26निर्माणविनाश
27उपलब्धिअनुपलब्धता
28पराजयविजय
29उदारकंजूस
30उदारताकंजूसी
31उन्नतिअवनति
32प्रबलनिर्बल
33विस्तारसंकुचन
34स्वाभिमानअपमान
35लाभकारीहानिकारक
36प्रसारअवरोध
37संकल्पविक्षेप
38सुयोग्यअयोग्य
39समर्पणविद्रोह
40यशअपयश
41अमरनश्वर
42परमसामान्य
43प्रभातसायंकाल
44उद्भवविनाश
45उत्तरदायित्वगैरजिम्मेदारी
46कुलीननिकृष्ट
47व्यापकसीमित
48विशेषसामान्य
49अनिवार्यवैकल्पिक
50अभिलाषानिराशा
51आकर्षकअरुचिकर
52आत्मसम्मानआत्महीनता
53शांतिपूर्णअशांत
54लज्जानिर्लज्जता
55यौवनवार्धक्य
56अनुभवीअनुभवहीन
57जिज्ञासाउदासीनता
58समाधानअसमाधान
59संवेदनशीलअसंवेदनशील
60समृद्धिनिर्धनता
61प्रसिद्धअप्रसिद्ध
62निर्भरतास्वतंत्रता
63संवर्धनसंरक्षण
64निर्वाचितअर्निर्वाचित
65समन्वयअसमन्वय
66निष्ठाधोखा
67दृढ़कातर
68प्रचलितअप्रचलित
69काव्यगद्य
70गंभीरताहल्कापन
71सहयोगविरोध
72समर्पितअसमर्पित
73विशेषज्ञसामान्य
74अनुग्रहउपेक्षा
75विधेयकविरोध
76बाध्यतास्वतंत्रता
77तत्कालिकविलंबित
78वित्तीयअवित्तीय
79समझदारनासमझ
80समतलऊबड़-खाबड़
81परोपकारस्वार्थ
82सत्यनिष्ठअसत्यनिष्ठ
83विनोदरोष
84प्रतिष्ठाअपकीर्ति
85पौरुषनपुंसकता
86नीतिकअनैतिक
87परिवारअनाथ
88परास्तविजयी
89समर्थकविरोधी
90उत्कृष्टसामान्य
91दानशीलतालोभ
92उदारहृदयकृपणहृदय
93निर्विघ्नविघ्नपूर्ण
94पूज्यनिंद्य
95शत्रुतामित्रता
96औचित्यअनौचित्य
97व्यर्थसार्थक
98दयाक्रूरता
99अप्रत्यक्षप्रत्यक्ष
100अभिमानविनम्रता
101चिंतानिश्चिंतता
102महापापमहापुण्य
103समृद्धिअभाव
104अनुकंपाकठोरता
105प्रसन्नताअप्रसन्नता
106शीतलदाहक
107कुटिलसरल
108विकटसहज
109दमनपोषण
110निजपर
111जनहितस्वार्थ
112समकक्षकनिष्ठ
113स्थगनस्वीकृति
114सत्यताअसत्यता
115पारदर्शिताअपारदर्शिता
116प्रवाहठहराव
117विकासअविकास
118संचारअसंचार
119अधिकृतअनधिकृत
120प्रतिस्पर्धासहयोग
121स्वच्छताअस्वच्छता
122विस्तारसंक्षेप
123व्यस्थअव्यवस्थित
124निर्धारणअनिर्णय
125नियमितअनियमित
126तत्वअतत्व
127उपलब्धिविफलता
128भविष्यअतीत
129ऊर्जावाननिष्क्रिय
130न्यायप्रियअन्यायी
131निर्दोषअपराधी
132वंदनानिंदा
133स्वतंत्रपरतंत्र
134संरचनाविघटन
135बिकाऊअमूल्य
136प्रसन्नचित्तखिन्नचित्त
137परिपक्वअपरिपक्व
138माध्यमलक्ष्य
139उत्साहीनिठल्ला
140अद्वितीयसामान्य
141दुर्लभसाधारण
142उपचारउपेक्षा
143निष्क्रियसक्रिय
144अनुकूलनप्रतिकूलन
145संभावनाअसंभावना
146व्यक्तित्वनिरलिप्तता
147विनियोगअपव्यय
148सुव्यवस्थितअव्यवस्थित
149सौहार्दशत्रुता
150हर्षविषाद
151अद्भुतसामान्य
152परिक्रमाप्रवेश
153धर्मअधर्म
154आधिकारिकअनौपचारिक
155आवश्यकअनावश्यक
156सत्यवादीकपटी
157उत्तेजनाशांति
158पूंजीअपव्यय
159आध्यात्मिकभौतिक
160विरामप्रवाह
161शोकउत्सव
162शिष्टअशिष्ट
163प्रशंसानिंदा
164परेशानीराहत
165प्रसन्ननिराश
166स्वनिर्भरपरनिर्भर
167पवित्रताअपवित्रता
168प्रतिबद्धअसमर्पित
169निष्पक्षपक्षपाती
170बहादुरडरपोक
171उत्साहपूर्णनिरुत्साहपूर्ण
172अकालप्रचुरता
173आवागमनठहराव
174क्रमबद्धअव्यवस्थित
175सकारात्मकनकारात्मक
176महत्त्वतुच्छता
177श्रेष्ठतानिकृष्टता
178प्राकृतिककृत्रिम
179स्वतंत्रतापरतंत्रता
180परिश्रमीआलसी
181शांतउग्र
182स्पष्टताअस्पष्टता
183सुशीलदुर्व्यवहारी
184सहयोगीप्रतिस्पर्धी
185प्रत्यक्षपरोक्ष
186गंभीरमजाकिया
187कठिनसरल
188अनंतसीमित
189जिम्मेदारगैरजिम्मेदार
190जागरूकअंजान
191व्यवस्थितअस्तव्यस्त
192परिपूर्णअपूर्ण
193पर्याप्तअपर्याप्त
194मित्रशत्रु
195अधिकारकर्तव्य
196सम्मानतिरस्कार
197लोकप्रियअलोकप्रिय
198तेजस्वीमलिन
199मूल्यवानबेकार
200सक्रियनिष्क्रिय
201वैश्विकस्थानीय
202प्रासंगिकअप्रासंगिक
203निर्माणध्वंस
204सुरक्षितअसुरक्षित
205ऊँचानीचा
206सक्रियजड़
207रोचकउबाऊ
208समर्पितउपेक्षित
209सजगअसावधान
210लाभदायकनुकसानदायक
211समभावअसंतुलन
212निष्कपटकुटिल
213चमकफीका
214स्वस्थअस्वस्थ
215परिवर्तनस्थिरता
216सरलताजटिलता
217भागीदारीबहिष्कार
218उपयोगीअनुपयोगी
219उपस्थितगैरहाज़िर
220दयालुताक्रूरता
221बहिर्मुखीअंतर्मुखी
222सज्जनदुष्ट
223उत्सुकउदासीन
224सक्रियतासुस्ती
225शौर्यकायरता
226आकर्षणविरक्ति
227उजालाअँधेरा
228एकांतसमूह
229शुद्धिअशुद्धि
230विरामप्रवाह
231मौनशोर
232उपयोगदुरुपयोग
233निर्भरस्वतंत्र
234धैर्यउतावलापन
235पवित्रताअधर्म
236सुरक्षाजोखिम
237स्थिरताअस्थिरता
238सहभागीअसहभागी
239अनदेखाप्रसिद्ध
240दैवीआसुरी
241मूर्तअमूर्त
242संयमशीलअनियंत्रित
243सौम्यकठोर
244समर्थनविरोध
245अनुकूलताप्रतिकूलता
246भयनिर्भय
247परिष्कृतअसभ्य
248सुलझाउलझा
249स्वतंत्रनियंत्रणाधीन
250कुशलअकुशल
251संतोषअसंतोष
252संन्यासगृहस्थ
253स्वयंपर
254साधनलक्ष्य
255सुगंधदुर्गंध
256मानवताअमानवता
257निशुल्कसशुल्क
258आवश्यकअनावश्यक
259सरलकठिन
260प्रेरणानिराशा
261प्रयत्नपरित्याग
262शिक्षादुषिक्षा
263संयुक्तपृथक
264निपुणअनभ्यस्त
265स्वाभिमानीस्वार्थी
266सनातननश्वर
267स्वप्नवास्तविकता
268सम्माननीयअपमाननीय
269धनीनिर्धन
270सरलताकठोरता
271सभ्यताअसभ्यता
272निस्वार्थस्वार्थ
273संवेदनअसंवेदन
274विजयहार
275उदयअस्त
276शीततपन
277स्वतंत्रतादासता
278आनंदपीड़ा
279जिम्मेदारीलापरवाही
280कर्तव्यअधिकार
281नीतिदुष्प्रवृत्ति
282उत्साहनिरुत्साह
283सफलताविफलता
284सम्मानशर्म
285साधनविघ्न
286सामर्थ्यदुर्बलता
287न्यायअन्याय
288तटस्थपक्षपाती
289समृद्धनिर्धन
290उज्ज्वलधूमिल
291प्रत्यक्षपरोक्ष
292अधिकारप्रतिबंध
293कल्याणदुष्कर्म
294लालित्यभद्दापन
295अमूल्यमूल्यहीन
296शिष्टाचारदुर्व्यवहार
297उत्कृष्टतासामान्यता
298महिमाअपमान
299विविधताएकता
300विस्तारसीमा

High-Level / Sanskrit / Competitive Exam विलोम शब्द सूची (Vilom Shabd List ) (350 विपरीतार्थक शब्द)

Numberशब्दविलोम शब्द
1आर्यअनार्य
2अनंतसीमित
3अनश्वरनश्वर
4अचूकत्रुटिपूर्ण
5पूर्णअपूर्ण
6अभेद्यभेद्य
7अभेदभेद
8अभिभावकअविभावक
9अवनिनभ
10अवधिअनावधि
11अविचलविचलित
12अशक्तसक्षम
13अकृत्रिमकृत्रिम
14अत्यंतअल्प
15अदृश्यदृश्य
16अजरजर्जर
17अचलचलायमान
18अपौरुषेयपौरुषेय
19अधीरधीर
20अधिकारअनधिकार
21अनुचितउचित
22अनुपमसामान्य
23अनीतिनीति
24आश्रितस्वाधीन
25आशावाननिराशावान
26उन्नतअवनत
27उपकारअपकार
28उत्कृष्टनिकृष्ट
29उदारताकृपणता
30उद्भवअवसान
31उच्छृंखलसंयमी
32उत्सवशोक
33उल्लासविषाद
34उपयुक्तअनुपयुक्त
35ऊर्जस्वितक्षीण
36ऋणीऋणमुक्त
37कठोरताकोमलता
38कच्छसागर
39क्रूरदयालु
40कलुषनिर्मल
41कल्याणअनिष्ट
42कापुरुषपराक्रमी
43कायमअस्थायी
44कल्पनायथार्थ
45क्षमाप्रतिशोध
46क्षीणताप्रचुरता
47गुणवानगुणहीन
48गौरवअपमान
49गंभीरलघु
50घटनावृद्धि
51धार्मिकअधर्मी
52धनीनिर्धन
53धैर्यवानअधैर्यवान
54निरंतरअस्थिर
55निपुणअकुशल
56निकटदूरस्थ
57निस्तेजप्रखर
58निस्सहायसमर्थ
59निर्मलतामलिनता
60निर्लज्जलज्जाशील
61न्यूनअधिक
62न्यायसंगतअन्यायसंगत
63निष्कपटकपटी
64निष्ठुरकोमल
65पावनअपावन
66पूर्णताअपूर्णता
67पापीपुण्यात्मा
68परमार्थस्वार्थ
69परिश्रमीआलसी
70परिष्कृतअपरिष्कृत
71परिणामकारण
72प्रशस्तनिंदित
73प्रयत्नअकर्मण्यता
74प्रज्वलितशीत
75प्रचुरन्यून
76प्रबलदुर्बल
77प्रोत्साहननिरुत्साह
78प्रलयसृजन
79प्रातःसंध्या
80प्रखरनिस्तेज
81प्राचीननवीन
82प्रियअप्रिय
83प्रेरणादायकनिराशाजनक
84प्रतीक्षातत्क्षणता
85प्रचलनअप्रचलन
86फलदायकफलशून्य
87भाषणमौन
88मनोहरअमनोरम
89महिमातुच्छता
90मर्मअमर्म
91मस्तिष्कहृदय
92मातृपितृ
93मितव्ययीफिजूलखर्च
94मोक्षबंधन
95योग्यतमअयोग्यतम
96यथार्थमिथ्या
97युक्तिकुतर्क
98रचनात्मकविध्वंसक
99रक्षितअरक्षित
100राज्यदासता
101रागविराग
102रात्रिदिवस
103रक्तवर्णहीन
104रोचकनीरस
105लघुविशाल
106लगनउन्मन
107लोकपरलोक
108लोभसंतोष
109लाभहानि
110वात्सल्यकठोरता
111विद्वानअबोध
112विद्रोहसमर्पण
113विनयीअहंकारी
114विनम्रउद्धत
115वियोगसंयोग
116विराटलघुता
117विश्वासअविश्वास
118विधिअविधि
119विपत्तिसंपदा
120विपक्षसमर्थन
121विषमसम
122विशेषसाधारण
123वेगमंद
124वैरमैत्री
125व्यस्तनिष्क्रिय
126व्याप्तिसंकुचन
127व्ययआय
128विविधताएकरूपता
129व्यक्तअव्यक्त
130वाणीमौन
131शक्तिअशक्ति
132संशयनिश्चय
133संतुलनअसंतुलन
134सराहनानिंदा
135सक्षमअसक्षम
136सतर्कअसावधान
137संवेदनाउदासीनता
138संपूर्णअपूर्ण
139संकटसमाधान
140संसारवैराग्य
141सम्मानअपमान
142सादगीभव्यता
143सिद्धिअसिद्धि
144सरलताजटिलता
145सत्यमिथ्या
146स्वामीदास
147स्वाधीनपरतंत्र
148स्वर्गनरक
149स्वस्थअस्वस्थ
150सौम्यक्रूर

विलोम शब्द किसे कहते है ?

वे शब्द जिनका अर्थ एक-दूसरे के विपरीत हो, उन्हें विलोम शब्द (Vilom Shabd) कहते हैं।

शब्द विलोम को English में क्या कहते है ?

Antonyms (एंटोनिम्स)

विलोम शब्द (Vilom Shabd) से जुड़े 10 महत्वपूर्ण FAQ

विलोम शब्द (Vilom Shabd) क्या होते हैं?

विलोम शब्द (Vilom Shabd) ऐसे शब्द होते हैं जिनका अर्थ एक-दूसरे के बिल्कुल विपरीत होता है। जैसे – सुख–दुख, दिन–रात, अच्छा–बुरा आदि।

विलोम शब्द (Vilom Shabd) को अंग्रेज़ी में क्या कहते हैं?

विलोम शब्द को अंग्रेज़ी में Vilom Shabd या Opposite Words कहा जाता है।

हिंदी व्याकरण में विलोम शब्द (Vilom Shabd) का क्या महत्व है?

विलोम शब्द हिंदी व्याकरण को समझने, शब्द भंडार बढ़ाने और भाषा को प्रभावशाली बनाने में मदद करते हैं। यह प्रतियोगी परीक्षाओं में भी बहुत उपयोगी होते हैं।

विलोम शब्द कैसे बनाए जाते हैं?

विलोम शब्द उपसर्ग जोड़कर, अर्थ बदलकर, संदर्भ के अनुसार या संस्कृत/तत्सम शब्दों के माध्यम से बनाए जाते हैं।

क्या हर शब्द का विलोम शब्द होता है?

नहीं, हर शब्द का स्पष्ट विलोम शब्द नहीं होता। कुछ शब्दों का अर्थ संदर्भ के अनुसार बदलता है।

“सत्य” का विलोम शब्द क्या है?

“सत्य” का विलोम शब्द असत्य या झूठ होता है।

विलोम शब्द और पर्यायवाची शब्द में क्या अंतर है?

विलोम शब्द विपरीत अर्थ बताते हैं, जबकि पर्यायवाची शब्द समान अर्थ वाले शब्द होते हैं।